است كه بر موجودات سيطره دارد و آنها را تدبير مىنمايد . اين دليل غير از دليل نظم است . دليل نظم مربوط است به تشكيلات و سازمان مادى و جسمانى و به عبارت ديگر ارگانيزم اشياء . يك دستگاه صنعتى از قبيل اتومبيل يا ساعت يا كارخانهء پارچه بافى داراى سازمان است ، داراى اجزاء و اعضاء و تشكل است ، هر جزء از اجزاء آن شهادت مىدهد كه براى كارى ساخته شده و قصد و عمدى در ساختمان آن به كار رفته است ، اما اتومبيل يا ساعت يا كارخانهء پارچه بافى و هر واحد صنعتى ديگر از نيروى خاص « راه يا بى » بهره‌مند نيست ، يك رابطهء مرموز ميان او و هدف دستگاه وجود ندارد كه به‌طور خودكار او را در جهت هدف خود هدايت كند ، بر خلاف واحدهاى طبيعى كه چنين است . اينجا مطلب نيازمند به توضيحى است . راه يا بى اشياء بر دو نوع است : يك نوع آن لازمهء جبرى سازمان داخلى است ؛ يعنى ممكن است سازمان و تشكيلات داخلى يك دستگاه آنچنان منظم باشد كه به طور خودكار راهى را كه بايد برود و كارى كه بايد بكند انجام دهد . يك دستگاه ساعت آنچنان دقيق ساخته مىشود كه كار خود را بدون يك ذره تخلف انجام مىدهد . يك سفينهء فضايى آنچنان دقيق و منظم ساخته مىشود كه مسير خود را بدون انحراف طى مىكند و كارهايى كه بايد انجام دهد از قبيل عكسبردارى و مخابره دقيقا انجام مىدهد . صنعت امروز بدين سو پيش مىرود كه ماشين جاى هوش انسان را مىگيرد . ماشين حساب دقيقا جمع و تفريق و ضرب و تقسيم مىكند . يك اتومبيل مجهز است به دستگاهى كه مجموع مسافتى را كه تا كنون طى كرده و دستگاهى كه سرعت حركت اتومبيل را نشان مىدهد و دستگاههايى كه تمام شدن روغن يا بنزين را اعلام مىكند . دستگاه رادار از پيش ، وقوع خطر را اطلاع مىدهد . يك دستگاه سادهء قطب نما جهت را به طرز صحيح نشان مىدهد . اين مقدار از راه يا بى و كار منظم ، از مجموع خواص فيزيكى و شيميايى اشياء استفاده و استنتاج مىشود و لازمهء سازمان يافتن مواد و اشياء و حركات و آثار آنهاست . بدون شك نتيجهء سازمان منظم و تشكيلات مرتب و حساب شده ، كار منظم و مرتب و حساب شده است . اين نوع از راه يا بى از گذشته و عليت فاعلى سرچشمه مىگيرد يعنى از مجموع امورى كه داراى يك سلسله خواص فيزيكى و شيميايى مىباشند سازمانى به وجود آمده و اجزاء مجموعه به يكديگر مربوط شده‌اند و لازمهء